Pałac Saski | Rozdział 20

Część IV

Peregrynacje pomnika Poniatowskiego

Czy wiesz, że pomnik księcia Józefa Poniatowskiego, stojący obecnie przed Pałacem Prezydenckim, w dwudziestoleciu międzywojennym stał przed Pałacem Saskim? Jak się okazało, był to tylko jeden z przystanków w niezwykłej podróży tej rzeźby.

Pomnik Józefa Poniatowskiego na placu Saskim

Fot. NAC

Hołd dla bohatera

Historia pomnika zaczyna się krótko po śmierci księcia Józefa Poniatowskiego. Dowódca wojsk Księstwa Warszawskiego zginął 19 października 1813 roku w nurtach rzeki Elstery, osłaniając odwrót sił napoleońskich w czasie bitwy pod Lipskiem. 6 stycznia 1814 roku książę Adam Jerzy Czartoryski w liście do gen. Stanisława Mokronowskiego zasugerował zbudowanie pomnika bohatera. Mokronowski, towarzysz broni Poniatowskiego, stał się wkrótce jednym z orędowników i organizatorów upamiętnienia księcia. Wystawienie monumentu wymagało jednak zgody cara Aleksandra I. O tę wystarała się w krewna Poniatowskiego, Anna z Tyszkiewiczów Potocka, która gościła monarchę w Wilanowie w 1815 roku.

Pomnik Józefa Poniatowskiego

Biblioteka Narodowa w Warszawie

Polski Marek Aureliusz

Stworzenie pomnika powierzono w 1818 roku duńskiemu rzeźbiarzowi Bertelowi Thorvaldsenowi, jednemu z najwybitniejszych i najsłynniejszych rzeźbiarzy swojej epoki. Model pomnika ukończono w 1828 roku. Prace trwały aż dekadę, głównie ze względu na dużą liczbę zamówień, które w tym czasie przyjęła pracownia Thorvaldsena.

Thorvaldsen był twórcą klasycystycznym, czerpał ze wzorców antycznych, nawet jego pracownia znajdowała się w Rzymie. Zgodnie z tym założeniem rzeźbiarz przygotował projekt posągu konnego wzorowanego na starożytnej statui cesarza Marka Aureliusza z rzymskiego Kapitolu.

Projekt pomnika Poniatowskiego w ułańskim mundurze

Klasycy kontra romantycy

Nawiązująca do antyku wizja zaproponowana przez Thorvaldsena nie wszystkim przypadła do gustu. Gdy 11 czerwca 1829 roku zaprezentowano model pomnika w Warszawie, na łamach prasy i w salonach rozgorzała burzliwa dyskusja. Komentowano rzymski strój, w jakim Poniatowski został ukazany, i podobieństwo rysów twarzy. Konflikt między zwolennikami i przeciwnikami wizji Thorvaldsena wpisywał się w przybierający wówczas na sile spór klasyków z romantykami. Pierwsi optowali za wizją Thorvaldsena – przedstawienia Poniatowskiego jako statecznego wodza. Drudzy – za ukazaniem księcia w jego historycznym mundurze ułańskim. Za takim przedstawieniem byli m.in. Adam Mickiewicz i Aleksander Orłowski, który przygotował nawet projekt pomnika.

Pomnik Józefa Poniatowskiego w Łazienkach Królewskich

Fot. NAC

Więzień Paskiewicza

Car Mikołaj I wyznaczył dziedziniec Pałacu Namiestnikowskiego jako miejsce ustawienia pomnika. W sierpniu 1830 roku rozpoczęto odlewanie statuy z brązu w pracowni braci Gregoire’ów. Prace przerwał wybuch powstania listopadowego. Klęska zrywu uniemożliwiła odsłonięcie pomnika – wszelkie przejawy polskości były rugowane z przestrzeni publicznej. Pomnik rozebrano na części i razem z gipsowym modelem przetransportowano do twierdzy Modlin. W końcu car podarował pomnik feldmarszałkowi Iwanowi Paskiewiczowi jako symbol triumfu nad polskimi powstańcami. Rosjanin ustawił go przed swoim pałacem w Homlu (obecnie Białoruś). Pomnik spędził na wygnaniu blisko dziewięć dekad.

Obalenie pomnika Paskiewicza

Fot. Biblioteka Narodowa w Warszawie

W miejscu, gdzie dziś stoi statua księcia Józefa Poniatowskiego, w latach 1870-1917 umiejscowiony był monument upamiętniający znienawidzonego przez Polaków Paskiewicza. Materiał z cokołu pomnika posłużył do budowy postumentu, na którym stanął pomnik Poniatowskiego na placu Saskim.

Uroczyste odsłonięcie

Pomnik Józefa Poniatowskiego powrócił do Warszawy dopiero cztery lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Jego zwrot był jednym z warunków zawartych w traktacie ryskim kończącym wojnę polsko-bolszewicką. Na jego mocy sowiecka Rosja zobowiązała się do zwrotu polskich zabytków i dzieł sztuki. Dzieło Thorvaldsena miało szczęście – bolszewicy wkrótce zaprzestali realizacji warunków umowy, wiele z drogocennych przedmiotów nigdy nie powróciło do ojczyzny.

Pomnik Poniatowskiego stanął najpierw tymczasowo na dziedzińcu Zamku Królewskiego. Ostatecznie zdecydowano się umieścić posąg bohaterskiego dowódcy w miejscu najistotniejszym dla Wojska Polskiego – przed siedzibą Sztabu Generalnego w Pałacu Saskim.

Odsłonięcie pomnika Józefa Poniatowskiego pod Pałacem Saskim

Fot. Biblioteka Narodowa w Warszawie

Odsłonięcie odbyło się 3 maja 1923 roku, w dniu rocznicy uchwalenia pierwszej w Europie i drugiej na świecie nowoczesnej konstytucji. Uroczystości towarzyszyła defilada wojskowa i przelot samolotów nad Pałacem Saskim. Na trybunie honorowej zasiadali m.in. prezydent Stanisław Wojciechowski, marszałek Józef Piłsudski i premier Władysław Sikorski. Gościem specjalnym uroczystości był francuski marszałek Ferdynand Foch, który kilka dni wcześniej w uznaniu zasług dla odradzającego się państwa został uhonorowany stopniem marszałka Polski. Tym samym jedyny Francuz w stopniu marszałka Polski był obecny przy odsłanianiu pomnika jedynego Polaka, który dosłużył się stopnia marszałka Francji.

W czasie okupacji

Pomnik Józefa Poniatowskiego stał przed Pałacem Saskim przez cały okres niemieckiej okupacji w czasie II wojny światowej. 1 września 1940 roku, w czasie obchodów „pierwszej rocznicy rządów niemieckich”, pomnik zasłonięto rusztowaniem z okolicznościową dekoracją. Wzbudziło to zaniepokojenie warszawiaków, którzy obawiali się, że figura Poniatowskiego podzieli los wysadzonego przez Niemców pomnika Chopina. 12 września 1940 roku na cokole pojawiła się kartka z napisem: „Józiu, jeżeli chcesz uniknąć mego losu, podaj się za Volksdeutscha – Chopin”. Volksdeutschami nazywano osoby, które nie będąc obywatelami niemieckimi, zadeklarowały niemiecką przynależność narodową i podpisały tzw. Volkkslistę, niemiecką listę narodowościową. W czasie okupacji taką postawę uważano za zdradę.

Wysadzenie pomnika

Niemcy wysadzili monument po Powstaniu Warszawskim, w ramach akcji wyburzania polskiej stolicy, 16 grudnia 1944 roku.

Zniszczony pomnik Józefa Poniatowskiego

Fot. PAP/CAF

Podarunek od Danii

Dzięki zachowanemu modelowi pomnika z Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze został wykonany nowy odlew rzeźby. Do Warszawy wrócił w 1951 roku jako dar Królestwa Danii dla Warszawy. Podarowany pomnik stanął w 1952 roku w nieoczekiwanym miejscu – przed Starą Pomarańczarnią w Łazienkach Królewskich. Pozostał w parku przez 13 lat.

Ostatnia przeprowadzka

W październiku 1965 roku warszawiacy byli świadkami niecodziennego wydarzenia. Statua księcia Józefa, obudowana ochronnym rusztowaniem, ruszyła ulicami Powiśla na lawecie ciężarówki. Całym przedsięwzięciem kierował inż. Kazimierz Chromiński z Mostostalu. Przez ul. Bednarską i Krakowskie Przedmieście pomnik dotarł na dziedziniec przed Pałacem Namiestnikowskim. Gmach mieścił wówczas biura Urzędu Rady Ministrów i Urzędu do Spraw Wyznań. Od 1994 roku pełni funkcję siedziby Prezydenta RP. Jest to ostatni przystanek w podróży pomnika księcia Józefa – stanął w miejscu, które było mu pisane jako pierwsza planowana lokalizacja.

Ustawianie pomnika księcia Józefa Poniatowskiego przed pałacem Urzędu Rady Ministrów (obecnie Pałac Prezydencki)

Fot. Stanisław Dąbrowiecki/PAP

O projekcie